Children's Festival of Welsh History 2016

Lleoliadau 2016

Compass

Castell Caerfyrddin

Castell Caerfyrddin

Mae Castell Caerfyrddin yn un o gestyll pwysicaf Cymru. Cafodd ei adeiladu oddeutu 1106 gan Henry 1af o Loegr. Cafodd ei adeiladu ger safle caer Rhufeinig Caerfyrddin.

Roedd y castell yn wreiddiol yn Tomen a Beili ond fe'i hailadeiladwyd yn garreg tua 1230. Roedd waliau y castell yn cwmpasu rhannau o Gaerfyrddin yn ganiatáu i dref ganoloesol ffyniannus i ddatblygu.

Mae gan y castell hanes diddorol a threisgar gyda llawer o frwydrau dros reolaeth y castell, gydag un o'r digwyddiadau mwyaf enwog yn y 1400au cynnar pan gymerwyd y gastell dro ar ôl tro gan Owain Glyndwr yn ystod ei wrthryfel, nes i'w ennil ynol gan Henry VI ei hun.

Chwaraeodd y castell rôl yn y Rhyfel Cartref rhwng 1642-1645 pan gafodd ei ddal gan bob ochr cyn ei ddinistrio yn 1660, pan roedd y castell wedi ei ddefnyddio fel rhan o charchar y Sir ar ddiwedd y 1600au, 1700au a'r 1800au.

Castell Coch

Castle Coch

Taith Glera Bardd Plant Cymru

Eleni, mi fydd ’na un gleren fach yn crwydro o gastell i gastell! Bardd Plant Cymru, Anni Llŷn , mewn sesiynau llawn hwyl, fydd yn rhoi cyfle i’r plant greu straeon doniol ar fudr ac odl, a hynny mewn rhai o gestyll mwya’ urddasol Cymru!

Y Glêr

Enw torfol am ‘feirdd crwydrol’ yw ‘y glêr’, ac yn ddiweddarach daeth i olygu ‘cerddorion crwydol’ hefyd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yr enw’n medru golygu dau beth – naill ai beirdd yn gyffredinol, neu’n benodol feirdd israddol! Yr ail ystyr ddaeth gyntaf, yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae Iolo Goch yn eu galw nhw’n ‘clêr y dom’ hyd yn oed! Ond pam?! Mae’n debyg fod yn rhaid i ni fynd yn ôl ym mhellach eto i ddeall hynny. Cyn concwest 1282 roedd beirdd yn sefydlog, hynny yw, yn amser Llywelyn Fawr roeddent yn medru aros mewn un llys i wneud eu gwaith, heb orfod crwydro. Ond erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg daeth nawdd y Tywysogion i ben. Roedd y rhan fwyaf o feirdd yn gorfod crwydro i wneud bywoliaeth. Ond roedd rhai o’r beirdd… fel Iolo Goch …yn hoffi meddwl eu bod yn well ’na hynny wir, ac mai peth israddol ac amharchus oedd crwydro i farddoni.

Doedd cerddi’r glêr ddim yn cael eu cofnodi’n gerddi swyddogol ac felly ychydig o dystiolaeth sydd o’r gwaith. Ond mae’n debygol mai cerddi ysgafn, yn adrodd hanesion a throeon trwstan oedden nhw.

Beirdd “proffesiynol” yn hytrach na’r glêr fyddai’n fwyaf tebygol o fod yn canu yn rhai o’r cestyll brodorol fel Castell y Bere, Dolbdarn a Dolwyddelan. Ond ar ôl y goncwest doedd dim croeso i feirdd, heb sôn am y glêr, yn y cestyll Edwardaidd, oedd wedi eu codi’n benodol i gadw’r Cymry allan. Ond erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roedd mwy a mwy o Gymry yn cael swyddi pwysig o dan goron Lloegr, a datblygodd rhai o’r Cymry pwysig hynny eu cartrefi yn ganolfanau nawdd i’r beirdd. Y castell amlycaf yng ngwaith y beirdd yn y bymthegfed ganrif yw Castell Rhaglan.

Castell arall roddodd groeso i’r glêr oedd Castell Caeriw yn Sir Benfro. Yn ôl yr hanes, cafodd defod ‘y cyff clêr’ ei chynnal ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg dan nawdd Syr Rhys ap Tomas. Byddai’r beirdd yn ymgasglu gan ddewis un o’u plith i fod yn ‘gyff clêr’… mewn geiriau eraill ‘yn destun gwawd’! Roedd y cyff clêr yn fardd o fri fel rheol ac roedd cael y cyfle i’w ddychanu a thynnu coes yn fêl ar fysedd y gweddill. Straeon gwneud oedd rhan fwyaf o’r cynnwys, a straeon doniol fel arfer!*

Castell Aberteifi

Castell Aberteifi

Mae Castell Aberteifi yn sefyll mewn lleoliad strategol gwbl naturiol, y man isaf i groesi’r Afon Teifi gyda golygfeydd arbennig tua’r mor a'r tir. Credwyd bod yr Arglwydd Rhys wedi dechrau ail-adeiladu y Castell o garreg ym 1171, y Cymro cynta i adeiladu Castell o garreg. Yn 1176 i nodi'r achlysur o gwblhau adeiladu’r Castell cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr Eisteddfod gyntaf erioed, dathliad yn llawn cystadlaethau rhwng beirdd a thelynorion.

Ganrifoedd wedi cynnal yr Eisteddfod gyntaf yn y castell, fe wnaeth Harri Tudur, yn ei ymgais i godi byddin i ymladd yn erbyn Richard lll ym maes Bosworth, alw heibio Castell Aberteifi i ofyn am gefnogaeth.

Erbyn heddiw, yn dilyn prosiect adfer sylweddol, mae Castell Aberteifi yn agored i’r cyhoedd, ac mae’n gartref i arddangosfa ar hanes yr Eisteddfod, ynghyd â rhaglen o ddigwyddiadau amrywiol trwy gydol y flwyddyn.

Castell Coety

Coity Castle

Taith Glera Bardd Plant Cymru

Eleni, mi fydd ’na un gleren fach yn crwydro o gastell i gastell! Bardd Plant Cymru, Anni Llŷn , mewn sesiynau llawn hwyl, fydd yn rhoi cyfle i’r plant greu straeon doniol ar fudr ac odl, a hynny mewn rhai o gestyll mwya’ urddasol Cymru!

Y Glêr

Enw torfol am ‘feirdd crwydrol’ yw ‘y glêr’, ac yn ddiweddarach daeth i olygu ‘cerddorion crwydol’ hefyd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yr enw’n medru golygu dau beth – naill ai beirdd yn gyffredinol, neu’n benodol feirdd israddol! Yr ail ystyr ddaeth gyntaf, yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae Iolo Goch yn eu galw nhw’n ‘clêr y dom’ hyd yn oed! Ond pam?! Mae’n debyg fod yn rhaid i ni fynd yn ôl ym mhellach eto i ddeall hynny. Cyn concwest 1282 roedd beirdd yn sefydlog, hynny yw, yn amser Llywelyn Fawr roeddent yn medru aros mewn un llys i wneud eu gwaith, heb orfod crwydro. Ond erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg daeth nawdd y Tywysogion i ben. Roedd y rhan fwyaf o feirdd yn gorfod crwydro i wneud bywoliaeth. Ond roedd rhai o’r beirdd… fel Iolo Goch …yn hoffi meddwl eu bod yn well ’na hynny wir, ac mai peth israddol ac amharchus oedd crwydro i farddoni.

Doedd cerddi’r glêr ddim yn cael eu cofnodi’n gerddi swyddogol ac felly ychydig o dystiolaeth sydd o’r gwaith. Ond mae’n debygol mai cerddi ysgafn, yn adrodd hanesion a throeon trwstan oedden nhw.

Beirdd “proffesiynol” yn hytrach na’r glêr fyddai’n fwyaf tebygol o fod yn canu yn rhai o’r cestyll brodorol fel Castell y Bere, Dolbdarn a Dolwyddelan. Ond ar ôl y goncwest doedd dim croeso i feirdd, heb sôn am y glêr, yn y cestyll Edwardaidd, oedd wedi eu codi’n benodol i gadw’r Cymry allan. Ond erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roedd mwy a mwy o Gymry yn cael swyddi pwysig o dan goron Lloegr, a datblygodd rhai o’r Cymry pwysig hynny eu cartrefi yn ganolfanau nawdd i’r beirdd. Y castell amlycaf yng ngwaith y beirdd yn y bymthegfed ganrif yw Castell Rhaglan.

Castell arall roddodd groeso i’r glêr oedd Castell Caeriw yn Sir Benfro. Yn ôl yr hanes, cafodd defod ‘y cyff clêr’ ei chynnal ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg dan nawdd Syr Rhys ap Tomas. Byddai’r beirdd yn ymgasglu gan ddewis un o’u plith i fod yn ‘gyff clêr’… mewn geiriau eraill ‘yn destun gwawd’! Roedd y cyff clêr yn fardd o fri fel rheol ac roedd cael y cyfle i’w ddychanu a thynnu coes yn fêl ar fysedd y gweddill. Straeon gwneud oedd rhan fwyaf o’r cynnwys, a straeon doniol fel arfer!*

Castell Fflint

Castell Fflint

Taith Glera Bardd Plant Cymru

Eleni, mi fydd ’na un gleren fach yn crwydro o gastell i gastell! Bardd Plant Cymru, Anni Llŷn , mewn sesiynau llawn hwyl, fydd yn rhoi cyfle i’r plant greu straeon doniol ar fudr ac odl, a hynny mewn rhai o gestyll mwya’ urddasol Cymru!

Y Glêr

Enw torfol am ‘feirdd crwydrol’ yw ‘y glêr’, ac yn ddiweddarach daeth i olygu ‘cerddorion crwydol’ hefyd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yr enw’n medru golygu dau beth – naill ai beirdd yn gyffredinol, neu’n benodol feirdd israddol! Yr ail ystyr ddaeth gyntaf, yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae Iolo Goch yn eu galw nhw’n ‘clêr y dom’ hyd yn oed! Ond pam?! Mae’n debyg fod yn rhaid i ni fynd yn ôl ym mhellach eto i ddeall hynny. Cyn concwest 1282 roedd beirdd yn sefydlog, hynny yw, yn amser Llywelyn Fawr roeddent yn medru aros mewn un llys i wneud eu gwaith, heb orfod crwydro. Ond erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg daeth nawdd y Tywysogion i ben. Roedd y rhan fwyaf o feirdd yn gorfod crwydro i wneud bywoliaeth. Ond roedd rhai o’r beirdd… fel Iolo Goch …yn hoffi meddwl eu bod yn well ’na hynny wir, ac mai peth israddol ac amharchus oedd crwydro i farddoni.

Doedd cerddi’r glêr ddim yn cael eu cofnodi’n gerddi swyddogol ac felly ychydig o dystiolaeth sydd o’r gwaith. Ond mae’n debygol mai cerddi ysgafn, yn adrodd hanesion a throeon trwstan oedden nhw.

Beirdd “proffesiynol” yn hytrach na’r glêr fyddai’n fwyaf tebygol o fod yn canu yn rhai o’r cestyll brodorol fel Castell y Bere, Dolbdarn a Dolwyddelan. Ond ar ôl y goncwest doedd dim croeso i feirdd, heb sôn am y glêr, yn y cestyll Edwardaidd, oedd wedi eu codi’n benodol i gadw’r Cymry allan. Ond erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roedd mwy a mwy o Gymry yn cael swyddi pwysig o dan goron Lloegr, a datblygodd rhai o’r Cymry pwysig hynny eu cartrefi yn ganolfanau nawdd i’r beirdd. Y castell amlycaf yng ngwaith y beirdd yn y bymthegfed ganrif yw Castell Rhaglan.

Castell arall roddodd groeso i’r glêr oedd Castell Caeriw yn Sir Benfro. Yn ôl yr hanes, cafodd defod ‘y cyff clêr’ ei chynnal ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg dan nawdd Syr Rhys ap Tomas. Byddai’r beirdd yn ymgasglu gan ddewis un o’u plith i fod yn ‘gyff clêr’… mewn geiriau eraill ‘yn destun gwawd’! Roedd y cyff clêr yn fardd o fri fel rheol ac roedd cael y cyfle i’w ddychanu a thynnu coes yn fêl ar fysedd y gweddill. Straeon gwneud oedd rhan fwyaf o’r cynnwys, a straeon doniol fel arfer!*

Castell Dinbych

Denbigh Castle

Taith Glera Bardd Plant Cymru

Eleni, mi fydd ’na un gleren fach yn crwydro o gastell i gastell! Bardd Plant Cymru, Anni Llŷn , mewn sesiynau llawn hwyl, fydd yn rhoi cyfle i’r plant greu straeon doniol ar fudr ac odl, a hynny mewn rhai o gestyll mwya’ urddasol Cymru!

Y Glêr

Enw torfol am ‘feirdd crwydrol’ yw ‘y glêr’, ac yn ddiweddarach daeth i olygu ‘cerddorion crwydol’ hefyd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yr enw’n medru golygu dau beth – naill ai beirdd yn gyffredinol, neu’n benodol feirdd israddol! Yr ail ystyr ddaeth gyntaf, yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae Iolo Goch yn eu galw nhw’n ‘clêr y dom’ hyd yn oed! Ond pam?! Mae’n debyg fod yn rhaid i ni fynd yn ôl ym mhellach eto i ddeall hynny. Cyn concwest 1282 roedd beirdd yn sefydlog, hynny yw, yn amser Llywelyn Fawr roeddent yn medru aros mewn un llys i wneud eu gwaith, heb orfod crwydro. Ond erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg daeth nawdd y Tywysogion i ben. Roedd y rhan fwyaf o feirdd yn gorfod crwydro i wneud bywoliaeth. Ond roedd rhai o’r beirdd… fel Iolo Goch …yn hoffi meddwl eu bod yn well ’na hynny wir, ac mai peth israddol ac amharchus oedd crwydro i farddoni.

Doedd cerddi’r glêr ddim yn cael eu cofnodi’n gerddi swyddogol ac felly ychydig o dystiolaeth sydd o’r gwaith. Ond mae’n debygol mai cerddi ysgafn, yn adrodd hanesion a throeon trwstan oedden nhw.

Beirdd “proffesiynol” yn hytrach na’r glêr fyddai’n fwyaf tebygol o fod yn canu yn rhai o’r cestyll brodorol fel Castell y Bere, Dolbdarn a Dolwyddelan. Ond ar ôl y goncwest doedd dim croeso i feirdd, heb sôn am y glêr, yn y cestyll Edwardaidd, oedd wedi eu codi’n benodol i gadw’r Cymry allan. Ond erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roedd mwy a mwy o Gymry yn cael swyddi pwysig o dan goron Lloegr, a datblygodd rhai o’r Cymry pwysig hynny eu cartrefi yn ganolfanau nawdd i’r beirdd. Y castell amlycaf yng ngwaith y beirdd yn y bymthegfed ganrif yw Castell Rhaglan.

Castell arall roddodd groeso i’r glêr oedd Castell Caeriw yn Sir Benfro. Yn ôl yr hanes, cafodd defod ‘y cyff clêr’ ei chynnal ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg dan nawdd Syr Rhys ap Tomas. Byddai’r beirdd yn ymgasglu gan ddewis un o’u plith i fod yn ‘gyff clêr’… mewn geiriau eraill ‘yn destun gwawd’! Roedd y cyff clêr yn fardd o fri fel rheol ac roedd cael y cyfle i’w ddychanu a thynnu coes yn fêl ar fysedd y gweddill. Straeon gwneud oedd rhan fwyaf o’r cynnwys, a straeon doniol fel arfer!*

Castell Cricieth

Criccieth Castle

Taith Glera Bardd Plant Cymru

Eleni, mi fydd ’na un gleren fach yn crwydro o gastell i gastell! Bardd Plant Cymru, Anni Llŷn , mewn sesiynau llawn hwyl, fydd yn rhoi cyfle i’r plant greu straeon doniol ar fudr ac odl, a hynny mewn rhai o gestyll mwya’ urddasol Cymru!

Y Glêr

Enw torfol am ‘feirdd crwydrol’ yw ‘y glêr’, ac yn ddiweddarach daeth i olygu ‘cerddorion crwydol’ hefyd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yr enw’n medru golygu dau beth – naill ai beirdd yn gyffredinol, neu’n benodol feirdd israddol! Yr ail ystyr ddaeth gyntaf, yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae Iolo Goch yn eu galw nhw’n ‘clêr y dom’ hyd yn oed! Ond pam?! Mae’n debyg fod yn rhaid i ni fynd yn ôl ym mhellach eto i ddeall hynny. Cyn concwest 1282 roedd beirdd yn sefydlog, hynny yw, yn amser Llywelyn Fawr roeddent yn medru aros mewn un llys i wneud eu gwaith, heb orfod crwydro. Ond erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg daeth nawdd y Tywysogion i ben. Roedd y rhan fwyaf o feirdd yn gorfod crwydro i wneud bywoliaeth. Ond roedd rhai o’r beirdd… fel Iolo Goch …yn hoffi meddwl eu bod yn well ’na hynny wir, ac mai peth israddol ac amharchus oedd crwydro i farddoni.

Doedd cerddi’r glêr ddim yn cael eu cofnodi’n gerddi swyddogol ac felly ychydig o dystiolaeth sydd o’r gwaith. Ond mae’n debygol mai cerddi ysgafn, yn adrodd hanesion a throeon trwstan oedden nhw.

Beirdd “proffesiynol” yn hytrach na’r glêr fyddai’n fwyaf tebygol o fod yn canu yn rhai o’r cestyll brodorol fel Castell y Bere, Dolbdarn a Dolwyddelan. Ond ar ôl y goncwest doedd dim croeso i feirdd, heb sôn am y glêr, yn y cestyll Edwardaidd, oedd wedi eu codi’n benodol i gadw’r Cymry allan. Ond erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roedd mwy a mwy o Gymry yn cael swyddi pwysig o dan goron Lloegr, a datblygodd rhai o’r Cymry pwysig hynny eu cartrefi yn ganolfanau nawdd i’r beirdd. Y castell amlycaf yng ngwaith y beirdd yn y bymthegfed ganrif yw Castell Rhaglan.

Castell arall roddodd groeso i’r glêr oedd Castell Caeriw yn Sir Benfro. Yn ôl yr hanes, cafodd defod ‘y cyff clêr’ ei chynnal ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg dan nawdd Syr Rhys ap Tomas. Byddai’r beirdd yn ymgasglu gan ddewis un o’u plith i fod yn ‘gyff clêr’… mewn geiriau eraill ‘yn destun gwawd’! Roedd y cyff clêr yn fardd o fri fel rheol ac roedd cael y cyfle i’w ddychanu a thynnu coes yn fêl ar fysedd y gweddill. Straeon gwneud oedd rhan fwyaf o’r cynnwys, a straeon doniol fel arfer!*

Castell Caernarfon

Caernarfon Castle

Taith Glera Bardd Plant Cymru

Eleni, mi fydd ’na un gleren fach yn crwydro o gastell i gastell! Bardd Plant Cymru, Anni Llŷn , mewn sesiynau llawn hwyl, fydd yn rhoi cyfle i’r plant greu straeon doniol ar fudr ac odl, a hynny mewn rhai o gestyll mwya’ urddasol Cymru!

Y Glêr

Enw torfol am ‘feirdd crwydrol’ yw ‘y glêr’, ac yn ddiweddarach daeth i olygu ‘cerddorion crwydol’ hefyd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yr enw’n medru golygu dau beth – naill ai beirdd yn gyffredinol, neu’n benodol feirdd israddol! Yr ail ystyr ddaeth gyntaf, yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae Iolo Goch yn eu galw nhw’n ‘clêr y dom’ hyd yn oed! Ond pam?! Mae’n debyg fod yn rhaid i ni fynd yn ôl ym mhellach eto i ddeall hynny. Cyn concwest 1282 roedd beirdd yn sefydlog, hynny yw, yn amser Llywelyn Fawr roeddent yn medru aros mewn un llys i wneud eu gwaith, heb orfod crwydro. Ond erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg daeth nawdd y Tywysogion i ben. Roedd y rhan fwyaf o feirdd yn gorfod crwydro i wneud bywoliaeth. Ond roedd rhai o’r beirdd… fel Iolo Goch …yn hoffi meddwl eu bod yn well ’na hynny wir, ac mai peth israddol ac amharchus oedd crwydro i farddoni.

Doedd cerddi’r glêr ddim yn cael eu cofnodi’n gerddi swyddogol ac felly ychydig o dystiolaeth sydd o’r gwaith. Ond mae’n debygol mai cerddi ysgafn, yn adrodd hanesion a throeon trwstan oedden nhw.

Beirdd “proffesiynol” yn hytrach na’r glêr fyddai’n fwyaf tebygol o fod yn canu yn rhai o’r cestyll brodorol fel Castell y Bere, Dolbdarn a Dolwyddelan. Ond ar ôl y goncwest doedd dim croeso i feirdd, heb sôn am y glêr, yn y cestyll Edwardaidd, oedd wedi eu codi’n benodol i gadw’r Cymry allan. Ond erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roedd mwy a mwy o Gymry yn cael swyddi pwysig o dan goron Lloegr, a datblygodd rhai o’r Cymry pwysig hynny eu cartrefi yn ganolfanau nawdd i’r beirdd. Y castell amlycaf yng ngwaith y beirdd yn y bymthegfed ganrif yw Castell Rhaglan.

Castell arall roddodd groeso i’r glêr oedd Castell Caeriw yn Sir Benfro. Yn ôl yr hanes, cafodd defod ‘y cyff clêr’ ei chynnal ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg dan nawdd Syr Rhys ap Tomas. Byddai’r beirdd yn ymgasglu gan ddewis un o’u plith i fod yn ‘gyff clêr’… mewn geiriau eraill ‘yn destun gwawd’! Roedd y cyff clêr yn fardd o fri fel rheol ac roedd cael y cyfle i’w ddychanu a thynnu coes yn fêl ar fysedd y gweddill. Straeon gwneud oedd rhan fwyaf o’r cynnwys, a straeon doniol fel arfer!*

Castell Caerffili

caerphilly Castle

Taith Glera Bardd Plant Cymru

Eleni, mi fydd ’na un gleren fach yn crwydro o gastell i gastell! Bardd Plant Cymru, Anni Llŷn , mewn sesiynau llawn hwyl, fydd yn rhoi cyfle i’r plant greu straeon doniol ar fudr ac odl, a hynny mewn rhai o gestyll mwya’ urddasol Cymru!

Y Glêr

Enw torfol am ‘feirdd crwydrol’ yw ‘y glêr’, ac yn ddiweddarach daeth i olygu ‘cerddorion crwydol’ hefyd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yr enw’n medru golygu dau beth – naill ai beirdd yn gyffredinol, neu’n benodol feirdd israddol! Yr ail ystyr ddaeth gyntaf, yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae Iolo Goch yn eu galw nhw’n ‘clêr y dom’ hyd yn oed! Ond pam?! Mae’n debyg fod yn rhaid i ni fynd yn ôl ym mhellach eto i ddeall hynny. Cyn concwest 1282 roedd beirdd yn sefydlog, hynny yw, yn amser Llywelyn Fawr roeddent yn medru aros mewn un llys i wneud eu gwaith, heb orfod crwydro. Ond erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg daeth nawdd y Tywysogion i ben. Roedd y rhan fwyaf o feirdd yn gorfod crwydro i wneud bywoliaeth. Ond roedd rhai o’r beirdd… fel Iolo Goch …yn hoffi meddwl eu bod yn well ’na hynny wir, ac mai peth israddol ac amharchus oedd crwydro i farddoni.

Doedd cerddi’r glêr ddim yn cael eu cofnodi’n gerddi swyddogol ac felly ychydig o dystiolaeth sydd o’r gwaith. Ond mae’n debygol mai cerddi ysgafn, yn adrodd hanesion a throeon trwstan oedden nhw.

Beirdd “proffesiynol” yn hytrach na’r glêr fyddai’n fwyaf tebygol o fod yn canu yn rhai o’r cestyll brodorol fel Castell y Bere, Dolbdarn a Dolwyddelan. Ond ar ôl y goncwest doedd dim croeso i feirdd, heb sôn am y glêr, yn y cestyll Edwardaidd, oedd wedi eu codi’n benodol i gadw’r Cymry allan. Ond erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roedd mwy a mwy o Gymry yn cael swyddi pwysig o dan goron Lloegr, a datblygodd rhai o’r Cymry pwysig hynny eu cartrefi yn ganolfanau nawdd i’r beirdd. Y castell amlycaf yng ngwaith y beirdd yn y bymthegfed ganrif yw Castell Rhaglan.

Castell arall roddodd groeso i’r glêr oedd Castell Caeriw yn Sir Benfro. Yn ôl yr hanes, cafodd defod ‘y cyff clêr’ ei chynnal ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg dan nawdd Syr Rhys ap Tomas. Byddai’r beirdd yn ymgasglu gan ddewis un o’u plith i fod yn ‘gyff clêr’… mewn geiriau eraill ‘yn destun gwawd’! Roedd y cyff clêr yn fardd o fri fel rheol ac roedd cael y cyfle i’w ddychanu a thynnu coes yn fêl ar fysedd y gweddill. Straeon gwneud oedd rhan fwyaf o’r cynnwys, a straeon doniol fel arfer!*

Castell Llansteffan

Llansteffan Castle

Saif Castell Llansteffan ar benrhyn yn edrych dros draethell dywod aber yr afon Tywi. Roedd y castell yn rheoli croesfan bwysig yn yr afon a newidiodd ddwylo sawl gwaith yn ystod y brwydro ffyrnig rhwng y Normaniaid a'r Cymry.

Capel Shiloh

shiloh

Taith Glera Bardd Plant Cymru

Eleni, mi fydd ’na un gleren fach yn crwydro o gastell i gastell! Bardd Plant Cymru, Anni Llŷn , mewn sesiynau llawn hwyl, fydd yn rhoi cyfle i’r plant greu straeon doniol ar fudr ac odl, a hynny mewn rhai o gestyll mwya’ urddasol Cymru!

Y Glêr

Enw torfol am ‘feirdd crwydrol’ yw ‘y glêr’, ac yn ddiweddarach daeth i olygu ‘cerddorion crwydol’ hefyd. Yn yr Oesoedd Canol roedd yr enw’n medru golygu dau beth – naill ai beirdd yn gyffredinol, neu’n benodol feirdd israddol! Yr ail ystyr ddaeth gyntaf, yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Mae Iolo Goch yn eu galw nhw’n ‘clêr y dom’ hyd yn oed! Ond pam?! Mae’n debyg fod yn rhaid i ni fynd yn ôl ym mhellach eto i ddeall hynny. Cyn concwest 1282 roedd beirdd yn sefydlog, hynny yw, yn amser Llywelyn Fawr roeddent yn medru aros mewn un llys i wneud eu gwaith, heb orfod crwydro. Ond erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg daeth nawdd y Tywysogion i ben. Roedd y rhan fwyaf o feirdd yn gorfod crwydro i wneud bywoliaeth. Ond roedd rhai o’r beirdd… fel Iolo Goch …yn hoffi meddwl eu bod yn well ’na hynny wir, ac mai peth israddol ac amharchus oedd crwydro i farddoni.

Doedd cerddi’r glêr ddim yn cael eu cofnodi’n gerddi swyddogol ac felly ychydig o dystiolaeth sydd o’r gwaith. Ond mae’n debygol mai cerddi ysgafn, yn adrodd hanesion a throeon trwstan oedden nhw.

Beirdd “proffesiynol” yn hytrach na’r glêr fyddai’n fwyaf tebygol o fod yn canu yn rhai o’r cestyll brodorol fel Castell y Bere, Dolbdarn a Dolwyddelan. Ond ar ôl y goncwest doedd dim croeso i feirdd, heb sôn am y glêr, yn y cestyll Edwardaidd, oedd wedi eu codi’n benodol i gadw’r Cymry allan. Ond erbyn diwedd yr Oesoedd Canol roedd mwy a mwy o Gymry yn cael swyddi pwysig o dan goron Lloegr, a datblygodd rhai o’r Cymry pwysig hynny eu cartrefi yn ganolfanau nawdd i’r beirdd. Y castell amlycaf yng ngwaith y beirdd yn y bymthegfed ganrif yw Castell Rhaglan.

Castell arall roddodd groeso i’r glêr oedd Castell Caeriw yn Sir Benfro. Yn ôl yr hanes, cafodd defod ‘y cyff clêr’ ei chynnal ar ddechrau’r unfed ganrif ar bymtheg dan nawdd Syr Rhys ap Tomas. Byddai’r beirdd yn ymgasglu gan ddewis un o’u plith i fod yn ‘gyff clêr’… mewn geiriau eraill ‘yn destun gwawd’! Roedd y cyff clêr yn fardd o fri fel rheol ac roedd cael y cyfle i’w ddychanu a thynnu coes yn fêl ar fysedd y gweddill. Straeon gwneud oedd rhan fwyaf o’r cynnwys, a straeon doniol fel arfer!*

Castell Margam

Castell Margam

Hanes, byways gwyllt a phrydferthwch natural - mae rhywbeth i barb ym Mharc Gwledig Margam. Mae Castell Margam, yr Orendy a’r Parc Ceirw, wedi’u lleoli o fewn 1000 erw o dir gwledig, ac mae’r atyniadau yn cynnwys rheilffordd medrydd cul; llefydd chwarae; ardal thematic Tylwyth Teg a llwybr farm, bydag anifeiliaid prin.

Cafodd y Plasdy gothic Tuduraidd o’r bewared ganrif ar bymtheg, ei gynllunio gan y penner Thomas Hopper ar gyfer Christopher Rice Mansel Talbot.

Fe gostiodd y tŷ, a adeiladwyd allan o dywodfaen lleol yn 1830 - 40 , £50,000. Mae wedi’i restri fel adeilad Gradd 1 o safon eithriadol,ac mae iddo nodweddion ysblennydd, er enghraifft, y grisiau helaeth a’r tŵr octagon. Un ymwelydd tyson â Margam ledd cefnder Talbot, Henry Fox Talbot o Lacock. Fel ffotograffydd arloesol, llwyddodd i dynnu un o’r lluniau cynharaf o’r olygfa, sy’n rangos yn glir cornel y ffasâd tag at y De Orllewin.

Cafodd y castle ei ddefnyddio gan fyddin Prydain ac America yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac fe wnaeth General Dwight Eisenhower ymweld â’r castle yn ystod paratoadau glaniad D- Day.

Capel y Priordy

Capel y Priordy

Eglwys Gymraeg lawen, cyfeillgar a chroesawgar yn nhref Caerfyrddin.

Castell Rhaglan

Castell Rhaglan

Gan fod Harri Tudur yn fygythiad i’r frenhiniaeth, yn 1462, penderfynodd y brenin Edward lV ei osod dan ofalaeth un o deulu’r Efrogiaid, William Herbert, perchennog Castell Rhaglan, a’i wraig. Roedd mam Harri yn 13 ar y pryd, a bu ei dad farw o’r pla cyn i Harri gael ei eni. Roedd Harri yn 5 mlwydd oed ar y pryd, ac arhosodd yng Nghastell Rhaglan am bron i ddeng mlynedd.

Tra yn Rhaglan, cafodd Harri ei diwtora gan ddau glerigwr, Edward Haseley ac Andrew Scot, ac o bosib ei hyfforddi sut i fod yn wr bonheddig gan Syr Hugh Johnys. Dysgodd saethyddiaeth, ac mae’n bosib iawn iddo ddysgu’r Gymraeg, gan fod teulu’r Herberts a’i gweision i gyd yn siarad Cymraeg.

Roedd William Herbert wedi gobeithio y byddai Harri Tudur yn priodi ei ferch hynaf, Maud, ond bu farw cyn gallu cwblhau’r trefniadau. Fe wnaeth Harri ddianc o’r castell, yn ôl i Gastell Penfro, pan oedd yn 14 mlwydd oed.

Castell Caeriw

Ar ddiwedd y 11eg ganrif, estynnodd y Normaniaid eu concwest o Loegr i Gymru, ac fe ddaeth Castell Penfro’n ganolbwynt rheoli’r Normaniaid yn Ne Sir Benfro. Gerald de Windsor oedd cwnstabl y castell ar ran Harri’r Cyntaf pan benderfynodd adeiladu ei gaer ei hun ar Afon Caeriw, oddeutu deng milltir i fyny’r ddyfrffordd lanw o Benfro.

Ar ddiwedd y bymthegfed ganrif, cafodd y castell ei wella a’i ymestyn yn ddirfawr gan gymeriad hynod liwgar, sef Syr Rhys ap Thomas (1449-1525). Newidiodd y rhesi dwyreiniol a gorllewinol, ac ef a fu’n gyfrifol am nifer o’r ffenestri carreg Bath a nodweddion eraill. Roedd Harri’r Seithfed a Harri’r Wythfed yn llwyr ymddiried ynddo a dywed iddo 'reoli’r gornel hon o Gymru fel Brenin'.

Aeth y datblygiad olaf â Chaeriw o gaer ganoloesol i blasty Elisabethaidd. Adeiladodd Syr John Perrot (1530-1592) y rhes ogleddol odidog, â’i ffenestri anferth yn tremio dros y pwll melin. Fodd bynnag, nid ei dynged ef oedd mwynhau ei gartref newydd gwych, oherwydd bu farw yn Nhŵr Llundain cyn y gellid cwblhau’r gwaith.

Ym 1983, prydlesodd Awdurdod y Parc Cenedlaethol y castell a’r ardal o’i amgylch am 99 blynedd. Dechreuwyd y rhaglen helaeth o waith adfer a rheoli â’r nodau o warchod yr adeiladau, gwella’u hamgylchoedd a chynyddu mynediad a mwynhad y cyhoedd.

Llancaiach Fawr

Adeiladwyd Llancaiach Fawr yn 1550, ond mae wedi’i osod i’r cyhoedd yn y flwyddyn 1645. Mae ymwelwyr â’r tŷ yn cael eu cyfarch gan weision a morwynion mewn cwisg cyfnod ac fe’u clywir yn sgwrsio â’r ymwelwyr mewn dull hen ffasiwn with iddyn now draft eu bywydau a bywydau eu meistri.

Rode Cyrnol Edward Pritchard, perchennog Llancaiach Fawr, yn ddyn pwysig iawn,a phan dorrodd y rhyfel rhwng y Brenin Charles l a’r Senedd, fe’i apwyntiwyd yn gomisiynydd i’r Brenin, gyda’r dasg benodol o godi byddin a chiodi arian tag at gronfa’r Goron ym Morgannwg.

Ar Awst 5ed 1645, date y Benin i Dde Cymru, gan ymweld â Llancaiach Fawr. Ni wnaeth greu llawer o argraff ar Gymnol Pritchard, ac o ganlyniad, penderfynodd e’ a nicer o foneddigion Morgannwg ochre gyda’r Senedd.

Mae Llancaiach Fawr yn gyrchfan poblogaidd i ysgolion, a gall ddarparu’n hawed ar gyfer oddeutu 90 o blant ar y tro, gan gynnig amrywiaeth o brofiadau addysgol ym mhob Cyfnod Allweddol.

Llys yr Esgob

Mae Llys yr Esgob, sydd wedi’i leoli drws nesaf i'r Gadeirlan yn Nhŷ Ddewi, yn cyfleu cyfnod pan oedd crefydd yn gwbwl ganolog i drefn bywyd, a’r esgobion ymhlith y bobl mwyaf pwerus mewn cymdeithas. Mae moethusrwydd yr addurn o fewn y Llys , sy’n cynnwys corbelau fel penau dynol, a gwaith carreg ffurfiol, yn destament i gyfoeth, dylanwad a statws dynion pwysig yr eglwys yn yr Oesoedd Canol.

Yr Esgob Henry de Gower (1328 - 1347) oedd yn bennaf gyfrifol am ail adeiladu’r Llys i’w gyflwr presennol. Mae ei waith yn cynnws dau brif ran. Y rhan ddwyreiniol - dyma’r rhan gyntaf i gael ei adeiladu, a'r symlaf o’r ddau ran, a dyma lle fyddai’r Esgob yn byw o ddydd i ddydd. Roedd rhan y de llawer mwy crand, ac wedi’i adeiladu ar gyfer creu argraff. Y Neuadd Fawr oedd siambr mwyaf trawiadol y Llys, wedi’i greu ar gyfer gwleddoedd, a diddanu gwesteion a phererinion pwysig a chyfoethog.

Y Tin Shed

Mae’r Tin Shed Experience yn amgueddfa gwbwl unigryw o gyfnod y 1940au. Cafodd ei sefydlu gan ddau ffrind pum mlynedd yn ôl, mewn garej to tin, ym mhentre hyfryd Talacharn. Mae’r amgueddfa yn gartref i gasgliad hynod o wisgoedd a memorabilia o gyfnod yr Ail Ryfel Byd; lloches Anderson, ynghyd â bwthyn wedi’i ddodrefnu yn steil y 40au. Mae’r lleoliad yn llwyfannu nosweithiau cerddorol yn gyson, ac mae ganddynt lwyfan pwrpasol ar gyfer digwyddiadau o’r fath.

Nod y Tin Shed Experience yw i beidio glamoreiddio rhyfel, ond yn hytrach rhoi mewnwelediad i beth odd rhyfel yn ei olygu i’r bobl cyffredin, ac i’r rheini oedd oddi cartre’n ymladd. Mae’r tîm yn awyddus iawn i addysgu’r to ifanc, gan sicrhau eu bod yn ymwybodol o effaith rhyfel ar fywyd bob dydd ym Mhrydain.

Eglwys Sant Dogan, Llanrhaeadr ym Mochnant

Er i William Morgan wasanaethu mean sawl ardal yng Nghymru, fe gysylltwn ef yn bennaf ag Eglwys Llanrhaeadr ym Mochnant, gan kiddo aros yno o 1578 - 1595. Yno, yn ficer y plwy, dros gyfnod o ddeng mlynedd, cyfiethodd William Morgan y Beibl i’r Gymraeg. The first Welsh language Bible was published in 1588.

Place

Blurb

Castell Harlech

Wedi’I leoli rhwng mor a mynyddoedd Eryri, mae Castell Harlech yn un o bedwar amddiffynfa o’r drydedd ganrif ar ddeg, sydd, o’u huno, yn cael eu cyfrif yn safle Treftadaeth y Byd. Adeiladwyd y castell yn 1283-89 yn dilyn concwest Cymru gan Edward 1, Brenin Lloegr, fel garsiwn i gydfynd â chastell Caernarfon a Chonwy, a adeiladwyd tua’r un adeg.

Cipiwyd Harlech i’r Cymry gan Owain Glyndŵr yn 1404. Bu’r castell yn gartref iddo yn ystod cyfnod brig ei wrthryfel yn erbyn coron Lloegr. Cynhaliodd ddwy senedd - un ym Machynlleth, a’r llall yng Nghastell Harlech. Cred rhai, taw yng Nghastell Harlech y cyhoeddwyd Owain yn Dywysog Cymru, a hynny mewn seremoni ym mhresenoldeb llysgenhadon o Ffrainc, Sbaen a’r Alban.

Yn 1409, bu’n raid I Owain diane o Gastell Harlech, gan adel ei wrang, ei frech a’i Byron, yn dilyn gwarchae lwyddiannus o’r castell gan y Tywysog Harri, a ddaeth yn Frenin Harri V.

Amgueddfa Wlân Cymru

Yn y gorffennol, y diwydiant gwlân oedd diwydiant pwysicaf a mwyaf cyffredin Cymru. Ar droad y 19eg ganrif, roedd pentref Dre-fach Felindre ynghanol harddwch Dyffryn Teifi yn ganolfan lewyrchus i’r diwydiant gwlân ac yn cael ei alw’n ‘Huddersfield Cymru’. Daeth oes au y melinau yn ystod y ddau ryfel byd, gyda’r holl alw am ddefnydd i filiynau o filwyr. Er hynny, dirywiodd pethau’n gyflym iawn yn sgil cwymp prisiau gwlân ar ôl yr Ail Ryfel Byd, a dechreuodd y melinau gau.

Mae Amgueddfa Cymru wedi ei leoli yn hen ffatri wlân Cambrian Mills ac mae ganddi stori gyfareddol i’w hadrodd. Yno, gwnaed crysau a siolau, blancedi a charthenni, a sanau gwlân i ddynion a merched, a’u gwerthu i’r ardaloedd cyfagos - ac i bedwar ban byd.

Mae arddangosiadau’r Amgueddfa yn adrodd stori’r diwydiant gwlân drwy beiriannau sy’n gweithio, deunyddiau archif, arddangosiadau ymarferol a chyffrous ac oriel decstilau.

Tŷ Newton

Tŷ Newton

Roedd yr Arglwydd Rhys yn rheoli’r Deheubarth o 1155, o’i brif gartref yng Nghastell Dinefwr.

Yn 1298, datblygwyd tref newydd (‘New Towne) nepell o’r castell ar dir a roddwyd i’r dynion hynny a fu’n deyrngar i Edward 1. Roedd y brenin yn poeni am aflonyddwch yn y rhan yma o Gymru, a trwy ffurfio tref newydd, gyda hawliau masnachu newydd, y byddai’n llwyddo i dawelu’r dyfroedd.

Cafodd y Tŷ Newton presennol ei adeiladu yn 1660 ar ôl blynyddoedd o ennil a cholli tiroedd gan deulu’r Rice’ Dinefwr. Dyma oedd cartref Arglwydd Dinefwr tan 1970au.

Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw llyfrgell fwyaf Cymru ac mae'n gwasanaethu fel cof cenedl. Fel llyfrgell adnau cyfreithiol mae ganddi hawl i dderbyn copi am ddim o bopeth sy'n cael ei gyhoeddi ym Mhrydain ac Iwerddon. Mae'n casglu rhyw 4,000 o gyhoeddiadau newydd bob wythnos i ychwanegu at gasgliad y Llyfrgell o:

  • - 6 miliwn o lyfrau a phapurau newydd
  • - 950,000 ffotograff
  • - 60,000 o weithiau celf
  • - 1.5 miliwn map
  • - 7 miliwn troedfedd o ffilm
  • - 40,000 llawysgrif
  • - 250,000 awr o fideo
  • - 1,900 metr ciwbig o archifau

Tŷ Mawr Wybrnant

Tŷ Mawr Wybrnant

Cafodd William Morgan ei eni yn 1545 yn Tŷ Mawr, Wybrnant. Roedd e'n un o bump o blant, ac roedd ei rieni yn denantiaid i Syr John Wynn, Gwydir, ger Llanrwst. Roedd y ffordd ger Wybrnant, yn un o brif ffyrdd y porthmyn yng nghyfnod William Morgan, a byddai’r teulu yn aml yn croesawu’r porthmyn, a’r beirdd crwydrol, i’w cartref.

Roedd yn draddodiad gan y teulu Wynn i dderbyn y plant mwyaf galluog o blith eu tenantiaid, a’i haddysgu ym mhlas Gwydir gan diwtor y teulu, Felly, derbyniodd William Morgan ei addysg gynnar dan nawdd teulu Gwydir, ynghyd â chan y beirdd fyddai’n galw heibio Tŷ Mawr, cyn mynd, yn fachgen ugain mlwydd oed, i Goleg Sant Ioan yng Nghaergrawnt.

Er i William Morgan wasanaethu mewn sawl ardal yng Nghymru, fe gysylltwn ef yn bennaf ag Eglwys Llanrhaeadr ym Mochnant, gan iddo aros yno o 1578 - 1595, a dyna lle gyfieithodd y Beibl i’r Gymraeg.

Cyhoeddwyd y Beibl Cymraeg cyntaf yn 1588.

Byd Mary Jones

Byd Mary Jones

Mae Byd Mary Jones yn ganolfan ymwelwyr ac addysg newydd o’r radd flaenaf sy’n adrodd stori Mary Jones a Thomas Charles, ac effaith y llyfr, sy’n gwerthu orau yn y byd, ar Gymru ac ar y byd.

Yn 1800, cerddodd Mary Jones, yn 15 oed, 26 milltir o Lanfihangel-y-Pennat i’r Bala i brynu Beibl. Beibl William Morgan oedd y fersiwn oedd Mary Jones eisiau a arweiniodd at sefydlu Cymdeithas y Beibl yn 1804.

Mae hanes William Morgan hefyd yn cael ei adrodd ym Myd Mary Jones fel rhan o hanes Beiblau Cymraeg.

Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru

San Ffagan

Fe gyrhaeddodd prosiect datblygu Sain Ffagan garreg filltir cyffrous yr haf hwn gydag agoriad yr adeilad sy’n rhoi mynediad i ymwelwyr, a’r gofod addysgu. Bydd perfformiad ‘Mewn Cymeriad’ yn digwydd yn y ddarlithfa newydd sbon o fewn Canolfan Ddysgu Weston.